Kalkmortel is een traditionele mortelsoort die bestaat uit kalk, zand en water. Het wordt al eeuwenlang gebruikt bij het metselen en voegen van gevels, vooral bij historische panden en monumentale gebouwen. In tegenstelling tot cementmortel is kalkmortel flexibeler, dampopen en minder hard. Dat maakt het uitermate geschikt voor oud metselwerk dat gevoelig is voor beweging of vochtschommelingen.
Kalkmortel wordt gewaardeerd om zijn ademende eigenschappen. Het laat vocht uit de muur ontsnappen en voorkomt daarmee scheurvorming, schimmel en vochtschade. In de restauratiewereld is kalkmortel dan ook onmisbaar.
Waarvoor gebruik je kalkmortel
Kalkmortel wordt voornamelijk gebruikt bij:
- Metselwerk van oude of monumentale panden
- Voegwerk bij historische gevels
- Restauratieprojecten met traditionele bakstenen
- Gevels die moeten kunnen ademen
- Constructies waar enige flexibiliteit gewenst is
Omdat kalkmortel minder stijf is dan cementmortel, kan het metselwerk licht bewegen zonder dat de voegen scheuren. Ook zorgt het ervoor dat vocht dat via de stenen in de muur terechtkomt weer naar buiten kan verdampen.
Eigenschappen van kalkmortel
Kalkmortel heeft een aantal unieke eigenschappen die het onderscheiden van andere mortelsoorten:
- Flexibel en scheurt minder snel
- Dampopen, dus ideaal bij vochtgevoelige gevels
- Langere verwerkingstijd
- Esthetisch zeer geschikt bij oude gevels
- Kleeft minder sterk dan cementmortel, dus minder geschikt voor dragende muren
- Milieuvriendelijker, vooral bij gebruik van natuurlijke luchtkalk
Vanwege de dampopen structuur blijft het metselwerk onder kalkmortel langer gezond. Daardoor zie je het vooral terug bij gevels van historische panden of woningen in beschermd stadsgezicht.
Soorten kalkmortel
Er zijn verschillende soorten kalkmortel, afhankelijk van de samenstelling:
Luchtkalkmortel
Deze mortel hardt uit door contact met CO₂ uit de lucht. Het is een zeer traditionele vorm, ook wel bekend als “vetkalk”. Het uithardingsproces is langzaam, maar het resultaat is een ademende, zachte mortel.
Hydraulische kalkmortel (NHL)
Deze bevat natuurlijke bestanddelen waardoor de mortel deels uithardt door contact met water. NHL-mortels zijn sterker dan luchtkalkmortel, maar nog steeds flexibel en dampopen. Ze zijn beter bestand tegen vocht en worden veel gebruikt bij gevels die zwaar belast worden of gedeeltelijk onder de grond liggen.
Gemengde kalk-cementmortel
Dit is een hybride mortel die kalk en cement combineert. Hij is iets harder dan pure kalkmortel, maar nog steeds redelijk flexibel. Deze variant wordt toegepast als compromis tussen traditionele en moderne eisen.
Kalkmortel maken
Kalkmortel kun je zelf maken of kant-en-klaar kopen. Voor luchtkalkmortel meng je kalkhydraat met metselzand en water in een verhouding van ongeveer:
- 1 deel kalk
- 2 tot 3 delen zand
- Water naar behoefte
Bij hydraulische kalkmortel (bijv. NHL 3.5 of NHL 5) wordt dezelfde verhouding gebruikt. Let wel op: gebruik zuiver zand zonder klei of organische resten, want dat kan de hechting verslechteren.
Voor restauratieprojecten wordt vaak gewerkt met kant-en-klare kalkmortels die speciaal zijn afgestemd op de juiste druksterkte en vochtregulatie.
Voordelen van kalkmortel
- Past zich aan aan het metselwerk zonder scheurvorming
- Laat muren ademen, dus voorkomt vochtproblemen
- Zeer geschikt voor restauratie en renovatie
- Milieuvriendelijk alternatief voor cementmortel
- Esthetisch aantrekkelijk door de natuurlijke uitstraling
Kalkmortel wordt ook als prettiger ervaren om mee te werken. De lange verwerkingstijd en soepele structuur maken het materiaal toegankelijk voor ambachtslieden.
Nadelen van kalkmortel
- Hardt langzamer uit dan cementmortel
- Minder drukvast, dus niet geschikt voor dragende muren
- Gevoelig voor vorst als het nog niet uitgehard is
- Niet ideaal voor moderne bouwtoepassingen zonder aanpassingen
In moderne bouwprojecten wordt kalkmortel dan ook nauwelijks gebruikt. Het is echt een oplossing voor situaties waarbij flexibiliteit, dampopenheid en esthetiek belangrijker zijn dan pure sterkte.
Kalkmortel bij voegwerk
Bij voegwerk heeft kalkmortel een groot voordeel ten opzichte van cement: het ademt. Daardoor kan vocht dat in de stenen trekt weer verdampen via de voeg. Zeker bij oude gevels is dat cruciaal. Cementvoegen sluiten de muur vaak te veel af, met alle vochtproblemen van dien.
Daarnaast zorgt kalkmortel voor een mooie, zachte uitstraling die goed past bij oude bakstenen. De voeg krijgt een natuurlijke glans en kleurt mee met het metselwerk.
Kalkmortel bij restauratie
Restauratie van monumenten vereist vaak het gebruik van kalkmortel. Niet alleen vanwege de uitstraling, maar ook vanwege de technische eisen. Veel historische gebouwen zijn gebouwd met ademende materialen, zoals baksteen en kalkspecie. Cementmortel is dan te hard, waardoor de steen eerder scheurt dan de voeg.
Kalkmortel zorgt ervoor dat het originele metselwerk intact blijft. Bovendien is het eenvoudiger te verwijderen of te herstellen zonder schade aan te brengen.
Wat kost kalkmortel
De kosten van kalkmortel liggen iets hoger dan die van cementmortel. Dat komt vooral door de langere verwerkingstijd en het specialisme dat erbij komt kijken.
Gemiddelde prijzen:
- Losse luchtkalk of hydraulische kalk: €0,60 tot €1,50 per kg
- Kant-en-klare kalkmortel (zak 25 kg): €15 tot €25
- Voegwerk met kalkmortel (inclusief arbeid): €40 tot €60 per m²
- Metselwerk met kalkmortel (inclusief arbeid): €60 tot €85 per m²
Bij monumenten en restauraties kunnen de prijzen hoger uitvallen door specifieke eisen of aanvullende maatregelen.
Tips voor werken met kalkmortel
- Werk bij voorkeur bij temperaturen tussen 5 en 25 graden
- Bescherm het werk tegen regen tijdens en na het aanbrengen
- Laat kalkmortel langzaam uitharden voor het beste resultaat
- Vermijd snelle droging door wind of zonlicht
- Gebruik geen standaard cement als toevoeging tenzij technisch noodzakelijk
De kwaliteit van het werk valt of staat met de zorgvuldigheid tijdens het mengen, aanbrengen en afwerken. Werk schoon, rustig en met het juiste gereedschap.